Veterinaire Verhalen over Landbouwhuisdieren

Rogier Verberne
met tekeningen van Marisca Bruinooge-Verberne

25. Embryotransplantatie (ET, OPU en IVF)

Nadat een koe door de stier is gedekt of nadat ze kunstmatig is geïnsemineerd, zijn in haar eileider miljoenen zaadcellen aanwezig. Als dan uit de eierstok een eicel vrijkomt en in de eileider belandt, dringt één van die zaadcellen de eicel binnen. Daarmee begint de ontwikkeling van het embryo. Dat embryo wordt door de eileider voortgestuwd naar de baarmoeder. Die reis duurt bij de koe drie dagen. Na aankomst nestelt het embryo zich in de baarmoederwand. Voordat het daar vastzit, kan het uit de baarmoeder worden gespoeld en worden overgezet (getransplanteerd) in een andere koe. Dat is embryotransplantatie (ET).

Veeverbetering
Sinds het begin van de jaren 1980 wordt op Nederlandse melkveebedrijven ET toegepast om de veestapel te verbeteren. De dochters van de beste koeien werden daarvoor altijd al aangehouden. Maar koeien krijgen niet meer dan één kalf per jaar en de helft daarvan zijn stieren. De verbetering van de veestapel gaat dus langzaam: er zijn vele jaren mee gemoeid om enige vooruitgang van betekenis te bereiken. Bij ET worden bij de beste koeien embryo’s uit de baarmoeder gespoeld en overgezet in draagmoederkoeien. Die ontvangsters zijn zelf niet de beste productiedieren. Zo kan van de beste dieren een paar keer per jaar een kalf worden verkregen terwijl de mindere koeien geen eigen nageslacht voortbrengen.

Superovulatie
Tijdens de sexuele cyclus van de koe komt bij de eisprong (ovulatie) uit de eierstok normaal gesproken maar één eicel vrij. Dat aantal kan worden verhoogd door de koe met hormonen te behandelen. Daardoor kunnen bij de ovulatie wel tien tot twintig eicellen vrijkomen: superovulatie wordt dat genoemd. Zo’n koe wordt dan tweemaal of driemaal geïnsemineerd en een week later worden alle embryo’s uit haar baarmoeder gespoeld. Die worden vervolgens onder de microscoop uit het spoelwater opgevist en daarna deels direct bij ontvangsters ingebracht en deels ingevroren in vloeibare stikstof om later te worden geïmplanteerd bij andere koeien.

Donorkoe
Ella 17 is een grote stamboekkoe met een prachtige uier en prima productieresultaten. De Ella-stam is de trots van de veestapel. Maar deze Ella kreeg nog maar één dochter: Ella 18. Haar andere kalveren waren stieren. Zo schiet het niet op met de veeverbetering op het bedrijf. De boer besluit daarom tot ET. Het draaiboek van de KI-vereniging geeft de dagen aan waarop Ella moet worden ingespoten met hormonen voor het opwekken van de superovulatie. Ze wordt daarop hevig tochtig en twee keer geïnsemineerd, beide keren met een dubbele dosis sperma.

Spoelen
Zeven dagen later wordt haar baarmoeder gespoeld. Daarbij worden elf embryo’s gewonnen. Vier worden beoordeeld als ‘niet invriesbaar’ en ze worden direct overgezet in ontvangsters. Twee daarvan sterven af en de ontvangsters worden een paar weken later opnieuw tochtig. De ingevroren embryo’s worden, de een na de ander, ontdooid en ingebracht bij draagmoeders die spontaan tochtig zijn geweest. Negen maanden na het spoelen en de eerste transplantaties worden twee kalveren geboren. In de maanden daarna groeit dat aantal aan tot negen: vijf vaarsjes en vier stieren. Twee stiertjes worden aangekocht door de KI-vereniging. Daarvan heeft de een het gebracht tot KI-stier. Nadat een dochter van hem Nederlands kampioen werd in haar klasse, kon met veertigduizend inseminatiedoses niet meer worden voldaan aan de vraag naar zijn sperma.

001

vijf dochters verkregen door ET: Ella 19 t/m 23

OPU
Nu, vijfentwintig jaar later, wordt op de melkveebedrijven nog steeds ET toegepast. Maar de verbetering van de veestapel kan dan nog sneller: bij jonge donordieren die zijn geselecteerd uit het beste vrouwelijke vee in het hele land, worden eicellen gewonnen door OPU (ovum pick up): na plaatselijke verdoving worden door de schedewand heen de eiblaasjes in de eierstok aangeprikt en leeggezogen. Per keer worden zo gemiddeld zes eicellen verkregen en de donordieren worden twee keer per week geprikt. Een paar honderd van die donordieren zijn samengebracht op een gespecialiseerd productiebedrijf. In de eenentwintigste eeuw is OPU geen experimenteel wetenschappelijk hoogstandje maar toegepaste techniek in een onderneming voor het kweken van erfelijk hoogwaardig materiaal met een productie van een paar duizend embryo’s per week.

IVF
De door OPU verkregen eicellen worden elk in een reageerbuis bevrucht door het toevoegen van een druppel stierensperma: dat is IVF (in vitro fertilisatie). Voor elke eicel kan sperma van een andere stier worden gebruikt naar gelang de vraag. Het embryo dat zich daaruit gedurende een week in de broedstoof ontwikkelt, is klaar voor implantatie bij een ontvangster op het bedrijf van de koper. Of het kan eerst worden ingevroren waardoor het bijna onbeperkt kan worden bewaard. Door OPU en IVF worden van een vrouwelijk donordier gemiddeld zo’n veertig embryo’s verkregen; van de toppers meer. Zo verloopt de veeverbetering dus nog zo’n tien keer sneller dan met ‘gewone’ ET.

Gesekst sperma
Nieuw is de techniek om sperma te seksen: in het laboratorium worden de spermiën gescheiden in zaadcellen die bij bevruchting (vrijwel) uitsluitend vaarskalveren leveren en spermiën die alleen stiertjes verwekken. Ook die techniek wordt al dagelijks op de boerderij toegepast: voor enkele tientjes koopt de veehouder bij de KI-vereniging gesekst sperma om de koeien daarmee te ïnsemineren zodat er alleen nog vaarskalveren geboren worden op zijn bedrijf. Voor de melkproductie heeft hij alleen vrouwelijke dieren nodig en de 50% stiertjes die bij gebruik van normaal sperma geboren worden, zijn een verliespost. Door al deze foktechnische mogelijkheden in de melkveehouderij is de genetische vooruitgang van de veestapel gedurende de laatste jaren in een rengalop geraakt.

stikstofcontainer met gesekst sperma voor KI

Mens
Al deze technieken zijn toepasbaar op de mens. Ze worden gebruikt bij vruchtbaarheidsproblemen. Maar misbruik is mogelijk: je kunt dan denken aan kweekprogramma’s voor bijvoorbeeld hoogbegaafde wetenschappers of voor een leger van supersoldaten. Het schijnt dat in Iran momenteel op grote schaal IVF wordt toegepast bij vrouwen: in het Royan Institute te Teheran worden jaarlijks zo’n twintigduizend vrouwen behandeld. En dat is daar maar één van de drieënveertig instituten waar IVF bij mensen wordt toegepast. Zijn zoveel vrouwen in Iran onvruchtbaar? Of dient die massale toepassing een ander doel? Als je erover nadenkt, is het maar griezelig.

| Index Landbouwhuisdieren |
<< vorige: 21. Bruls en bandenloos (nymfomanie bij koeien)
>> volgende: 23. Melkveebedrijf (vaarzenverlossing)