Veterinaire Verhalen over Landbouwhuisdieren

Rogier Verberne
met tekeningen van Marisca Bruinooge-Verberne

7. Pinkenstier (keizersnede bij een vaars)

Als een kalf een jaar oud wordt, verandert het van naam: het is dan geen kalf meer maar een pink. Als zulke pinken voldoende groot zijn, worden ze op een leeftijd van veertien of vijftien maanden door een stier gedekt of kunstmatig geïnsemineerd. Na negen maanden dracht gaan ze kalven op een leeftijd van ongeveer twee jaar. De pink wordt dan vaars. Maar bij de geboorte van dat eerste kalf is zo’n vaars nog niet volgroeid. Daarom mag haar eerste kalf niet te groot zijn om geboorteproblemen te voorkomen.

Draagtijd
Stieren die door hun moeder minder dan negen maanden in de baarmoeder zijn gedragen voordat ze ter wereld kwamen, blijken kalveren te verwekken waarvan de draagtijd ook korter is. Daardoor zijn die kalveren minder fors en verloopt de geboorte vlotter. Het vaderdier heeft dus invloed op het geboortegewicht van de kalveren die hij verwekt. Stieren met zo’n kortere draagtijd zijn daarom ideale partners voor jonge, dekrijpe pinken.

pinkenstier

Bij de keuze van een pinkenstier houden de boeren daar rekening mee. Maar tegenvallers komen voor: soms blijkt de pinkenstier toch forse kalveren te verwekken. Bij veel kalfvaarzen ontstaan dan geboorteproblemen. De rekening van de veearts loopt hoog op. Vooral als veel keizersnedes noodzakelijk zijn.

Keizersnede
De keizersnede vormt voor veel boeren de maatstaf voor het vakmanschap van de veearts: hoe sneller de ingreep wordt uitgevoerd, hoe kundiger de veearts. Die weet dat en haast zich: operatietijden van een half uur worden genoemd. Voorafgaand onderzoek en het scheren en ontsmetten van het operatiegebied worden dan niet meegerekend; de tijd om de verdoving in te laten werken evenmin. Het wassen en desinfecteren van de handen en armen van de chirurg telt ook niet mee. Het gaat om de tijd tussen de huidsnede en de laatste hechting. De operatietechniek kan echter verschillen. De buik wordt meestal in de linkerflank geopend, maar het kan ook rechts. Als regel wordt bij het staande dier geopereerd, maar het kan ook liggend. Het aantal lagen waarin wordt gehecht, kan varieëren van vier tot zeven en elke laag kan dan weer worden gesloten met afzonderlijke hechtingen of met een doorlopende draad. Al die verschillen zijn van invloed op de operatiesnelheid. Dus om het vakmanschap van de veearts alleen maar van je horloge af te lezen bij de keizersnede, lijkt me wat te simpel. Snelheidsduivels bij de keizersnede vind je in België: zeven operaties in één nacht! Uit en thuis rekende ik daarvoor tweeënhalf uur. Daarin begrepen twee keer een kwartier rijden; tien minuten voor het schoonmaken en inpakken van de spullen na afloop en voor een kop koffie. In één nacht heb ik wel eens drie keizersnedes moeten doen. En ik heb nooit de behoefte gevoeld om dat record te verbeteren.

Verlossing
Het is elf uur ’s avonds. Er wordt gebeld voor de verlossing van een vaars. De boer heeft in de geboorteweg gevoeld en aan het kalf getrokken, maar er komt geen schot in de zaak. Als ik aankom heeft hij het dier uit de open loopstal gehaald en op de grupstal gezet in de oude boerderij. Het is daar warmer dan in de grote stal en we hebben geen last van nieuwsgierige koppelgenoten. Een bouwlamp en een tafeltje staan klaar voor de operatie. Ik voel naar de oog- en slikreflex van het kalf om te weten of het nog leeft. Zijn schouderbreedte is te groot ten opzichte van de bekkenbeenderen van de vaars om te kunnen passeren. Het wordt dus een keizersnede.

Voorbereiding
De vaars krijgt een ruggenprik vlak vóór de staartinplant; dat stopt de persweeën. Je mag daar niet teveel inspuiten, want de vaars moet bij de ingreep blijven staan. Dan worden in de linker flank de huid en de spieren verdoofd en ga ik scheren en ontsmetten. Als ik daarna m’n handen en armen sta te borstelen boven een emmer, valt m’n oog op het zaagsel dat over de vloer ligt uitgestrooid. Dat is om de standplaats droog te houden en uitglijden van de vaars tijdens de operatie te voorkomen. Maar zaagsel kan stuiven en in de wond komen. En dit is roodbruin zaagsel, afkomstig van hardhout. Daarin zitten bacteriën die gemene ontstekingen kunnen veroorzaken. Maar nu alles gedesinfecteerd is en klaar voor de operatie gaan we niet meer vegen. Het opwaaiende stof zou de zaak maar erger maken.

Operatie
Tijdens de operatie staat de vaars stil. Ze drinkt en begint te herkauwen: in de open buik zie ik de pens in golven samentrekken. Kennelijk is ze op haar gemak en zit de verdoving goed. De baarmoeder moet wat omhoog worden gehaald voor het insnijden: voor een fors kalf zo’n halve meter. De achterpoten komen dan in de wond en ik doe daar een steriel kettinkje omheen. Aan het andere eind kan de boer trekken om het uit de buik te tillen. Dat is een hele hijs: ruim veertig kilo boven je macht. Even later ligt het kalf in de hoek van de stal. De boer wrijft het droog met wat stro. Het tilt meteen z’n kop op.

keizersnede

Hechten
De baarmoeder hecht ik twee keer: over de eerste hechting komt nog een tweede. De kans op doorlekken van vruchtwater wordt daardoor klein. Voor de dikste spierlaag gebruik ik knoophechtingen, omdat de trekkracht daar het grootst is. Enkele hechtingen onder de huid maken de huidwond kleiner: er komt dan weinig spanning op de wondranden te staan. Want de vaars gaat straks gewoon op de grond liggen met de verse operatiewond. In dit geval betekent dat: in het zaagsel. Een goede sluiting is dus nodig om het binnendringen van vuil en infecties tegen te gaan. Tenslotte komt er spray op de wond en krijgt de vaars injecties met antibiotica. Klaar! Voor de nabehandeling laat ik een flesje antibiotica achter. Spullen afspoelen en inpakken. Tijd voor een kop koffie.

Abces
Een week later wordt de wond dik. Er vormt zich een abces onder de huid en tussen de spieren. Maar de vaars is niet ziek. Ook de melkproductie komt goed op gang. Inwendig is alles in orde. Nog een week later open ik het abces en kan de etter afvloeien. Wat is er misgegaan? Soms is dat niet te achterhalen. Een paar dagen later krijgt de volgende vaars geboorteproblemen: de pinkenstier is dus geen goede keus geweest. En er moeten van hem nog negen vaarzen kalven! Een collega treft de tweede keizersnede. Weer op de grupstal, want daar stond alles nog van de vorige keer. De operatie verloopt vlot en zonder complicaties. Toch gaat de wond ontsteken en er ontstaat weer een groot abces. Op de praktijk komt dat ter sprake.

Zaagsel
Dan valt bij mij het kwartje: het bruine zaagsel! Beide keren heeft dat er gelegen. Natuurlijk weet je nooit zeker of dat de oorzaak is geweest van de abcessen. Bij operaties op de boerderij is steriliteit maar iets betrekkelijks. Eigenlijk is het een wonder dat zoveel ingrepen aflopen zonder infecties: meer dan eens hebben spinnewebben boven de open buik gehangen als ik een keizersnede deed. En dat is maar één voorbeeld van praktijkomstandigheden. De goede afloop van zoveel chirurgische ingrepen in de praktijk is op de eerste plaats een compliment voor het afweersysteem van de koe. De vaardigheid van de veearts komt pas op de tweede plaats.

Afloop
Het zaagsel is daarna van de grupstal verwijderd. Hoeveel van de vaarzen vervolgens nog met een keizersnede zijn verlost, herinner ik me niet meer. Maar abcessen zijn niet meer voorgekomen.

| Index landbouwhuisdieren |
>> volgende: 8. Doodliggen van biggen