Veterinaire Verhalen over Landbouwhuisdieren

12. Scherp-in (een koe die niet vreet)

Koeien zijn herkauwers. Ze slikken hun voer snel door en gaan het pas later kauwen. Ze rispen het dan weer op uit de pens. Maar door de haast waarmee ze eerst alles naar binnen schrokken, slikken ze ook vreemde dingen door die toevallig in het voer zitten: steentjes of stukjes ijzerdraad en krammen die bij het afrasteren van de wei verloren zijn geraakt. Die zwaardere dingen zakken in de koeienpens naar beneden. Vreemd genoeg heeft het dier daar doorgaans geen last van. Alleen als de voorwerpen scherp zijn en de penswand beschadigen of zelfs doorboren, wordt de koe ziek. Ze heeft dan ‘scherp-in’.

Operatie
Een koe die plotseling stopt met vreten en kreunt; waarvan de pens stilligt en die pijnlijk reageert als je haar de rug laat strekken, heeft waarschijnlijk scherp-in. De klassieke behandeling van zo’n koe is een operatie. Bij het plaatselijk verdoofde en staande dier worden de buik en de pens geopend. Helemaal onderin, in het gedeelte dat netmaag heet, bevindt zich doorgaans het scherpe voorwerp dat moet worden verwijderd. In het boek ‘Doctor Vlimmen’ komt bij die operatie een aardappelmesje tevoorschijn.

Magneet
Sinds de jaren zeventig wordt aan zo’n koe met scherp-in meestal een kooimagneet ingegeven: een magneet die is omgeven door een kooi van plastic spijlen. Die is circa tien centimeter lang en wordt bij de koe achter in de bek gestopt. Ze slikt die moeiteloos in en door zijn gewicht zakt de magneet in de pens naar beneden en komt terecht in de netmaag waar zich de meeste vreemde voorwerpen bevinden. Kleine metalen dingen komen tussen de spijlen aan de magneet vast te zitten. Ze kunnen dan de penswand niet beschadigen. De magneet blijft verder levenslang in de netmaag van de koe zitten. Het dier ondervindt daar geen merkbare hinder van.

Spijkers
Het is voor de zevende keer in korte tijd dat ik op dit bedrijf tot dezelfde diagnose kom: de koe heeft scherp-in. De boer reageert nogal geërgerd: “Gij mint zeker dat ik mien koeie spijkers voer!” De vorige patiënten heb ik een kooimagneet ingegeven en ze zijn drie dagen met antibiotica behandeld tegen buikvliesontsteking. Maar ze hebben slecht gereageerd: vijf van hen zijn door de verzekering overgenomen en geslacht. En de laatste vreet ook al slecht en ze geeft te weinig melk. Dat kan zo niet doorgaan.

Kliniek
Ik stel voor om met de koe naar de kliniek in Utrecht te gaan. Daar hebben ze een röntgenapparaat met zo’n groot vermogen dat het door een koeienbuik heen kan stralen. Metalen voorwerpen zijn op de foto’s goed te zien. Zo kan de diagnose dan worden bevestigd. Of niet. Dat vindt de boer een goed plan. De andere koe met scherp die hij nog heeft, wil hij meenemen.

Koe 1
Op de röntgenfoto’s van de eerder behandelde koe is de magneet goed te zien. En daaraan zitten diverse kleine metaaldeeltjes. Bovendien zit in de buik, tussen de penswand en het middenrif, een abces. De internisten denken dat dit veroorzaakt moet zijn door een scherp voorwerp dat de penswand heeft doorboord. Maar dat voorwerp zelf is niet te zien. De koe is in slechte conditie en wordt geëuthanaseerd voor de sectie. Het vreemde voorwerp zal dan wel voor de dag komen. Bij die sectie wordt de magneet  in de netmaag aangetroffen. Daaraan zit wat kleine rommel van metaal. En vooraan in de buikholte bevindt zich een abces zo groot als een tennisbal. Maar géén perforerend voorwerp, hoe grondig ook wordt gezocht.

Koe 2
Bij de onbehandelde koe is op de röntgenfoto’s vaag iets te zien dat op een heel dun en lang draadstuk lijkt. Het steekt door de penswand heen. Maar zekerheid is er niet: het voorwerp is daarvoor te dun en het beeld onscherp. De conclusie van het onderzoek luidt: ‘Buikvliesontsteking; mogelijk ten gevolge van een perforerend lang voorwerp vanuit de netmaag.’ Een operatie is te riskant door de aanwezige buikvliesontsteking. Mijn eerdere diagnose blijft dus twijfelachtig, want ze werd niet overtuigend  bevestigd.

Slachthuis
De tweede koe is nog in redelijke conditie en ze wordt opgehaald om te worden geslacht in Maren-Kessel. De onderlinge veeverzekering heeft een overeenkomst met de slager daar. De boer en ik gaan daar samen heen: misschien dat dit raadsel toch nog kan worden opgelost? De koe wordt ‘bedwelmd’ met een schietmasker en na de halssnede bloedt ze leeg. Dan wordt de huid verwijderd en de buik geopend: vier nieuwsgierigen  buigen zich voorover; want ook de slager en de keurmeester weten dat hier iets bijzonders aan de hand is. De slager trekt de pens naar achteren om hem los te snijden. Daarvóór wordt dan een dunne draad zichtbaar. De keurmeester stroopt zijn mouw op en voelt in de koe. Voorzichtig trekt hij aan het ijzerdraad (want dat is het) en brengt het, beetje bij beetje, door de penswand heen en via de buik, naar buiten. De draad is wel dertig centimeter lang. Bij de boer valt luidruchtig het kwartje “Verdomme! de voerborstel!”

kooimagneet met een lang stuk ijzerdraad

Voerborstel
Op het voerpad in het midden van de koeienstal worden de voerresten naar de koeien toe geveegd met een grote, ronde borstel achter de tractor. Door slijtage laten op den duur de borstelharen los en die komen in het voer van de koeien terecht. Destijds waren die borstelharen van dun staaldraad. Zelfs die lange draadstukken slikten de koeien blijkbaar door als ze in het voer terechtkwamen. Een kooimagneet pakt zo’n draadstuk wel, maar is te kort om het lange ding onschadelijk te maken: één van de vrije einden kan alsnog door de penswand heen prikken. Het dunne ijzerdraad gaat vervolgens snel roesten. Daardoor vind je het na een paar weken niet meer terug. Tegenwoordig hebben alle voerborstels haren van kunststof. Die veroorzaken in de koeienpens geen merkbare problemen.

| Index Landbouwhuisdieren |
>> volgende: 13. Lebmaagverplaatsing (een koe die niet vreet)